Suçluyu Kayırma Suçu (TCK m. 283): Unsurlar, Ceza ve Yakınlar İçin Hüküm

Suçluyu kayırma suçu nedir?

Suçluyu kayırma, suç işleyen bir kişinin araştırma, yakalanma, tutuklanma veya hükmün infazından kurtulması için ona imkan sağlanmasıdır ve TCK m. 283/1'e göre altı aydan beş yıla kadar hapis cezası gerektirir. Kanun, kayıran kişinin kamu görevlisi olmasını cezayı artıran bir hâl, üstsoy, altsoy, eş, kardeş veya diğer suç ortağı olmasını ise cezaya hükmolunmayan bir hâl olarak düzenler.

Madde, Türk Ceza Kanunu'nun “Adliyeye Karşı Suçlar” başlıklı bölümünde yer alır. Aynı bölümde iftira (TCK m. 267), suç uydurma (TCK m. 271), suçu bildirmeme (TCK m. 278), kamu görevlisinin suçu bildirmemesi (TCK m. 279), suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirme (TCK m. 281) ile tutuklu, hükümlü veya suç delillerini bildirmeme (TCK m. 284) suçları da düzenlenir. Suçluyu kayırma maddesi üç fıkradan oluşur:

1. Birinci fıkra. Suç işleyen bir kişiye araştırma, yakalanma, tutuklanma veya hükmün infazından kurtulması için imkan sağlama; ceza altı aydan beş yıla kadar hapis (TCK m. 283/1).
2. İkinci fıkra. Suçun kamu görevlisi tarafından göreviyle bağlantılı olarak işlenmesi; ceza yarı oranında artırılır (TCK m. 283/2).
3. Üçüncü fıkra. Suçun üstsoy, altsoy, eş, kardeş veya diğer suç ortağı tarafından işlenmesi; cezaya hükmolunmaz (TCK m. 283/3).

Maddede adlî para cezası öngörülmez ve soruşturma şikâyet şartına bağlanmaz. Bu yazı iki okuru birlikte düşünür: hakkında suçluyu kayırma iddiasıyla soruşturma başlatılan kişi ve yakını aranan ya da hakkında karar bulunan bir kişinin ailesi. Bir olayın bu maddeye girip girmediğini savcılık ve mahkeme dosyadaki bilgilere göre değerlendirir.

Birinci fıkra: suç işleyen kişiye imkan sağlama

Kanun metni. “Suç işleyen bir kişiye araştırma, yakalanma, tutuklanma veya hükmün infazından kurtulması için imkan sağlayan kimse, altı aydan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.” (TCK m. 283/1)

Fıkranın metninden şu öğeler çıkar:

1. Suç işleyen bir kişi. İmkan sağlanan kişi, metnin deyişiyle “suç işleyen bir kişi”dir. Kayırılan kişinin hangi suçla ilgili olarak arandığı ya da hakkında hangi kararın bulunduğu dosyadaki bilgilerle belirlenir.
2. Dört amaç. İmkan, kişinin araştırmadan, yakalanmadan, tutuklanmadan veya hükmün infazından kurtulması için sağlanmalıdır. Metin bu dört durumu “veya” bağlacıyla ayırır; biri yeterlidir.
3. İmkan sağlama. Fıkra, imkanın hangi biçimde sağlanacağını saymaz. Hareket, kişinin bu dört durumdan kurtulmasına yönelik bir imkan olmalıdır.
4. Fail. Metin “imkan sağlayan kimse” der; failin belli bir sıfat taşıması aranmaz. Kamu görevlisi için ikinci fıkra, yakınlar ve suç ortağı için üçüncü fıkra ayrıca uygulanır.

Kayırılan kişiyi evde barındırmak, ona yol için araç, para ya da belge vermek veya bulunduğu yeri yetkililere yanlış göstermek gibi davranışlar bu maddeye ilişkin soruları doğurur. Kanun imkanın biçimini saymadığından, somut bir davranışın “imkan sağlama” sayılıp sayılmadığını ve kişiyi hangi durumdan kurtarmaya yönelik olduğunu Cumhuriyet savcısı ve mahkeme dosyaya göre değerlendirir. Bir kişi hakkında yakalama kararı bulunup bulunmadığının nasıl öğrenileceği için hakkımda yakalama kararı var mı yazısına bakabilirsiniz.

Suçtan önce verilen söz. TCK m. 283/1 “suç işleyen bir kişi”ye sağlanan imkanı düzenler. Kanun, “fiilin işlenmesinden sonra yardımda bulunacağını vaat etmek” hâlinde kişinin işlenen suçtan dolayı yardım eden sıfatıyla sorumlu olacağını ayrıca düzenler (TCK m. 39/2-a). Yardım edene, işlenen suç ağırlaştırılmış müebbet veya müebbet hapis cezasını gerektirmiyorsa cezanın yarısı indirilerek ceza verilir ve bu ceza sekiz yılı geçemez (TCK m. 39/1). Yardımın suçtan önce vaat edilip edilmediği bu nedenle dosyada ayrıca incelenir; olaya TCK m. 283 mü yoksa yardım etme hükümleri mi uygulanacağını Cumhuriyet savcısı ve mahkeme belirler.

Kamu görevlisi kayırırsa ceza nasıl değişir?

Ceza artar: suçluyu kayırma suçunun kamu görevlisi tarafından göreviyle bağlantılı olarak işlenmesi hâlinde verilecek ceza yarı oranında artırılır (TCK m. 283/2). Artırım iki koşulu birlikte arar: failin kamu görevlisi olması ve suçun göreviyle bağlantılı olarak işlenmesi.

Kamu görevlisi kimdir? Ceza kanunlarının uygulanmasında kamu görevlisi; kamusal faaliyetin yürütülmesine atama veya seçilme yoluyla ya da herhangi bir surette sürekli, süreli veya geçici olarak katılan kişidir (TCK m. 6/1-c). Görevle bağlantının bulunup bulunmadığı, görevin içeriği ve olayın görevle ilişkisi üzerinden dosyada değerlendirilir.

Bildirmeme ayrı bir suçtur. Kamu adına soruşturma ve kovuşturmayı gerektiren bir suçun işlendiğini göreviyle bağlantılı olarak öğrenip de yetkili makamlara bildirimde bulunmayı ihmal eden veya bu hususta gecikme gösteren kamu görevlisi, altı aydan iki yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır (TCK m. 279/1); suçun adlî kolluk görevini yapan kişi tarafından işlenmesi hâlinde bu ceza yarı oranında artırılır (TCK m. 279/2). Kamu görevlisinin bir kişiye imkan sağlaması ile öğrendiği bir suçu bildirmemesi kanunda ayrı maddelerde düzenlenir; hangisinin uygulanacağını savcılık ve mahkeme olaya göre belirler. Görevle ilgili diğer suçlar için görevi kötüye kullanma sayfasına bakabilirsiniz.

Yakın akrabalar ceza alır mı? TCK m. 283/3

Kanunun cevabı fıkranın lafzındadır: “Bu suçun üstsoy, altsoy, eş, kardeş veya diğer suç ortağı tarafından işlenmesi halinde, cezaya hükmolunmaz.” (TCK m. 283/3) Fıkra beş grup sayar: üstsoy, altsoy, eş, kardeş ve diğer suç ortağı.

Kanunun fiili. Fıkra “suç oluşmaz” demez, “cezaya hükmolunmaz” der. Bu hükmün somut dosyada uygulanıp uygulanmayacağını, yani kayıran kişinin fıkrada sayılan yakınlık veya suç ortaklığı ilişkisi içinde olup olmadığını savcılık ve mahkeme değerlendirir. Fıkrada sayılmayan yakınlar (örneğin amca, dayı, kuzen ya da nişanlı) için TCK m. 283/3 böyle bir hüküm içermez.

Diğer suç ortağı. Fıkra, yakınların yanında “diğer suç ortağı”nı da sayar. Kayıran kişinin kayırılan kişinin suçuna ortak olup olmadığı dosyadaki delillere göre belirlenir.

Komşu maddelerle karşılaştırma. Kanun yakınlara ilişkin kuralı her maddede aynı biçimde yazmaz:

1. TCK m. 284/4. Tutuklu, hükümlü veya suç delillerini bildirmeme suçlarının üstsoy, altsoy, eş veya kardeş tarafından işlenmesi hâlinde cezaya hükmolunmaz. Bu fıkrada “suç ortağı” sayılmaz.
2. TCK m. 278/4. Suçu bildirmeme suçunda tanıklıktan çekinebilecek olan kişiler bakımından cezaya hükmolunmaz; ancak suçu önleme yükümlülüğünün varlığı dolayısıyla ceza sorumluluğuna ilişkin hükümler saklıdır. Tanıklıktan çekinebilecek kişiler CMK m. 45/1'de sayılır: nişanlı, evlilik bağı kalmasa bile eş, kan hısımlığından veya kayın hısımlığından üstsoy veya altsoy, üçüncü derece dahil kan veya ikinci derece dahil kayın hısımları ve evlâtlık bağı bulunanlar.
3. TCK m. 281/1. Suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirme suçunda yakınlar için böyle bir fıkra yoktur. Maddenin birinci fıkrası, kişinin kendi işlediği veya işlenişine iştirak ettiği suçla ilgili olarak bu fıkra hükmüne göre ceza verilmeyeceğini yazar; yakınlara ilişkin bir hüküm içermez.

Bu fark önemlidir: TCK m. 283/3, suçluyu kayırma suçuna ilişkindir. Aynı olayda delillerin yok edilmesi, gizlenmesi veya değiştirilmesi gibi başka bir suç tipine giren davranışlar ileri sürülürse, o davranış kendi maddesine göre değerlendirilir.

TCK m. 283 ile TCK m. 281 arasındaki fark nedir?

Kısaca: TCK m. 283 kişiye, TCK m. 281 delile yönelir. Suçluyu kayırmada kişiye araştırma, yakalanma, tutuklanma veya hükmün infazından kurtulması için imkan sağlanır; TCK m. 281'de ise gerçeğin meydana çıkmasını engellemek amacıyla bir suçun delilleri yok edilir, silinir, gizlenir, değiştirilir veya bozulur.

TCK m. 281'in metni. Gerçeğin meydana çıkmasını engellemek amacıyla, bir suçun delillerini yok eden, silen, gizleyen, değiştiren veya bozan kişi, altı aydan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır; kendi işlediği veya işlenişine iştirak ettiği suçla ilgili olarak kişiye bu fıkra hükmüne göre ceza verilmez (TCK m. 281/1). Suçun kamu görevlisi tarafından göreviyle bağlantılı olarak işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında artırılır (TCK m. 281/2).

Delili teslim etme. TCK m. 281/3'e göre ilişkin olduğu suç nedeniyle hüküm verilmeden önce gizlenen delilleri mahkemeye teslim eden kişi hakkında, bu maddede tanımlanan suç nedeniyle verilecek cezanın beşte dördü indirilir. TCK m. 283'te buna benzer bir indirim fıkrası yoktur.

Bir olayda hem kişiye imkan sağlandığı hem de delillerin gizlendiği ileri sürülebilir. Hangi davranışın hangi maddeye girdiğini ve maddelerin birlikte uygulanıp uygulanmayacağını Cumhuriyet savcısı ve mahkeme dosyadaki delillere göre belirler. Aşağıdaki tablo üç maddeyi kanun metnine göre yan yana koyar.

Bir suçu ya da aranan kişinin yerini bildirmemek suç mu?

Kanun bazı hâlleri suç olarak düzenler. Suçluyu kayırma bir imkan sağlamayı anlatırken TCK m. 278 ve TCK m. 284 yetkili makamlara bildirmemeyi cezalandırır. Bu iki madde bildirmemeyi, metinlerinde sayılan durumlar bakımından cezalandırır.

1. Suçu bildirmeme (TCK m. 278/1, TCK m. 278/2). İşlenmekte olan bir suçu yetkili makamlara bildirmeyen kişi bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. İşlenmiş olmakla birlikte, sebebiyet verdiği neticelerin sınırlandırılması hâlen mümkün bulunan bir suçu bildirmeyen kişi de aynı fıkra hükmüne göre cezalandırılır.
2. Tutuklu veya hükümlünün yerini bildirmeme (TCK m. 284/1). Hakkında tutuklama kararı verilmiş olan veya hükümlü bir kişinin bulunduğu yeri bildiği hâlde yetkili makamlara bildirmeyen kimse bir yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.
3. Delillerin saklandığı yeri bildirmeme (TCK m. 284/2). İşlenmiş olan bir suça ilişkin delil ve eserlerin başkaları tarafından saklandığı yeri bildiği hâlde yetkili makamlara bildirmeyen kimse de aynı cezaya tabidir.
4. Artırım (TCK m. 284/3). Bu suçların kamu görevlisi tarafından göreviyle bağlantılı olarak işlenmesi hâlinde ceza yarı oranında artırılır.

TCK m. 284/1, kişinin “hakkında tutuklama kararı verilmiş olan veya hükümlü” olmasını arar; TCK m. 283/1 ise “suç işleyen bir kişi”den söz eder ve araştırma ile yakalanmayı da sayar. İki madde arasındaki bir diğer fark, yakınlara ilişkin fıkralardadır: TCK m. 284/4 suç ortağını saymaz, TCK m. 283/3 sayar.

Dava zamanaşımı: TCK m. 66 ve m. 67

Temel şekil. TCK m. 283/1'deki cezanın yukarı sınırı beş yıldır. Kanunda başka türlü yazılmış hâller dışında, beş yıldan fazla olmamak üzere hapis veya adlî para cezasını gerektiren suçlarda kamu davası sekiz yıl geçmesiyle düşer (TCK m. 66/1-e); sürelerin belirlenmesinde suçun kanunda yer alan cezasının yukarı sınırı göz önünde bulundurulur (TCK m. 66/4).

Kamu görevlisi hâli. Dava zamanaşımı süresinin belirlenmesinde dosyadaki mevcut deliller itibarıyla suçun daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâlleri de göz önünde bulundurulur (TCK m. 66/3). TCK m. 283/2 verilecek cezanın yarı oranında artırılmasını öngörür; beş yıllık yukarı sınır yarı oranında artırıldığında yedi yıl altı aya ulaşır. Beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az hapis cezasını gerektiren suçlarda kamu davası on beş yıl geçmesiyle düşer (TCK m. 66/1-d). Kamu görevlisi hâlinin dosyadaki mevcut delillerle bulunup bulunmadığını mahkeme değerlendirir.

Kesilme. Şüpheli veya sanıklardan birinin savcı huzurunda ifadesinin alınması veya sorguya çekilmesi, tutuklama kararı verilmesi, iddianame düzenlenmesi ya da sanıklardan bir kısmı hakkında da olsa mahkûmiyet kararı verilmesi hâlinde dava zamanaşımı kesilir (TCK m. 67/2); kesilme hâlinde süre, kanunda belirlenen sürenin en fazla yarısına kadar uzar (TCK m. 67/4). Somut dosyada sürenin hesabını mahkeme yapar.

Soruşturma nasıl başlar? Şikâyet ve uzlaştırma

Şikâyet şartı. TCK m. 283 soruşturmayı şikâyete bağlamaz. Suça ilişkin ihbar veya şikâyet, Cumhuriyet Başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılabilir (CMK m. 158/1); ihbar veya şikâyet yazılı veya tutanağa geçirilmek üzere sözlü olarak yapılabilir (CMK m. 158/5). Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez kamu davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere işin gerçeğini araştırmaya başlar (CMK m. 160/1). Asıl suça ilişkin bir soruşturma sırasında kayırma iddiası da ortaya çıkabilir.

Uzlaştırma. CMK m. 253/1-a soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlarda uzlaştırma girişiminde bulunulacağını yazar; TCK m. 283 şikâyete bağlı değildir ve CMK m. 253/1-b'de sayılan suçlar arasında da yer almaz. CMK m. 253/1-c, adli süreçteki çocuklar bakımından üst sınırı üç yılı geçmeyen hapis veya adli para cezasını gerektiren suçları sayar; TCK m. 283/1'deki cezanın üst sınırı beş yıldır.

Delil toplama. Cumhuriyet savcısı, emrindeki adlî kolluk görevlileri marifetiyle şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplayarak muhafaza altına almakla ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlüdür (CMK m. 160/2). Soruşturmanın aşamaları için şikâyet edildikten sonraki süreç yazısına bakabilirsiniz.

Hakkınızda suçluyu kayırma soruşturması varsa

İfadeye çağrılan kişiye kendisine yüklenen suç anlatılır (CMK m. 147/1-b). Müdafi seçme hakkının bulunduğu, onun hukukî yardımından yararlanabileceği ve müdafiin ifadede hazır bulunabileceği kendisine bildirilir (CMK m. 147/1-c); yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanunî hakkı olduğu söylenir (CMK m. 147/1-e) ve şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılır (CMK m. 147/1-f).

Dosyanın değerlendirilmesinde şu sorular öne çıkabilir:

1. Kayırılan kişi hakkında ne vardı? Kişi araştırma, yakalanma, tutuklanma veya hükmün infazı aşamalarından hangisindeydi; bunu ne zaman ve nasıl öğrendiniz?
2. Davranış neydi? İddia edilen davranışın kişinin bu durumlardan kurtulmasına yönelik bir imkan olup olmadığı.
3. Aranızdaki ilişki. TCK m. 283/3'te sayılan üstsoy, altsoy, eş, kardeş veya diğer suç ortağı ilişkilerinden biri bulunuyor mu?
4. Görev bağlantısı. Kamu görevlisiyseniz, olayın göreviniz ile bağlantılı olup olmadığı (TCK m. 283/2).
5. Başka bir madde. Aynı olayda delil gizleme (TCK m. 281) veya bildirmeme (TCK m. 284) iddiası da var mı?

İfadeye çağrıldıysanız ifade ve sorgu sayfası haklarınızı ayrıntılı anlatır. Gözaltı aşaması için gözaltı sayfasına bakabilirsiniz.

Yakınınız aranıyorsa ya da hakkında karar varsa

Bir yakınınız hakkında yakalama, tutuklama veya hapis cezasının infazına ilişkin bir karar bulunuyorsa, kanunun farklı maddeleri farklı sonuçlar öngörür. TCK m. 283/3, kayırma suçu fıkrada sayılan yakınlar tarafından işlendiğinde cezaya hükmolunmayacağını yazar. TCK m. 284/4 de tutuklu veya hükümlünün yerini bildirmeme suçunda üstsoy, altsoy, eş veya kardeş için aynı sonucu öngörür.

Bu iki fıkra, başka maddelere giren davranışları kapsamaz. Örneğin bir suçun delillerinin yok edilmesi, gizlenmesi veya değiştirilmesi TCK m. 281'de ayrıca düzenlenir ve bu maddede yakınlar için bir cezasızlık fıkrası yoktur. Fıkrada sayılmayan yakınlar için de TCK m. 283/3 uygulanmaz.

Kararın ne olduğunu ve hangi aşamada bulunulduğunu öğrenmek için yakalama kararı varsa ne yapılmalı yazısı ile tutuklama ve itiraz sayfasına bakabilirsiniz. Yakınınızın teslim olması, ifade vermesi veya kararlara itiraz etmesi gibi seçenekler, dosyadaki karar türüne göre ayrı ayrı değerlendirilir.

Sık sorulan sorular