İnfaz ve sonrası
Adli Para Cezası Ödenmezse Ne Olur? 30 Günlük Ödeme Emri, Taksit, Kamuya Yararlı İş ve Hapse Çevirme (5275 m. 106)
Mahkeme hapis yerine ya da hapisle birlikte TCK m. 52 uyarınca adli para cezasına hükmetti, karar kesinleşti ve savcılıktan bir ödeme emri geldi. Bu yazı, o emrin süresini, taksit imkânlarını, cezanın ödenmemesi hâlinde 5275 s. Kanun m. 106'ya göre önce kamuya yararlı işe sonra hapse nasıl çevrildiğini, üç ve beş yıllık tavanları ve ödeme yapıldığında hapsin nasıl sona erdiğini kanun metniyle anlatır.
Kısa cevap
Kesinleşen adli para cezası için Cumhuriyet savcısı hükümlüye otuz gün içinde ödeme yapmasını bildiren bir ödeme emri tebliğ eder (5275 m. 106/2). Hükümde taksit yoksa bir ay içinde cezanın üçte birini ödeyen hükümlünün isteği üzerine kalan kısım birer ay arayla iki eşit taksite bağlanır (m. 106/6). Süresinde ödenmezse savcının kararıyla ödenmeyen kısma karşılık gelen gün sayısı hapse çevrilir ve hükümlü kamuya yararlı bir işte çalıştırılır; iki saat çalışma bir gün sayılır, programa uymayan hükümlünün kalan cezası açık cezaevinde çektirilir (m. 106/3). Çevrilen hapis üç yılı, birden çok hükümde beş yılı geçemez (m. 106/7); yatılan ya da çalışılan günler dışındaki günlerin karşılığı ödendiğinde hükümlü serbest bırakılır (m. 106/8).
Adli para cezası nedir: gün sayısı ve günlük tutar
Adli para cezası, hapsin yanında Türk Ceza Kanunu'nun iki ana yaptırımından biridir ve bir gün-para sistemiyle hesaplanır. TCK m. 52/1 uyarınca mahkeme önce beş günden az, kanunda aksi yazmıyorsa yediyüzotuz günden çok olmamak üzere bir tam gün sayısı belirler; sonra bu sayıyı, kişinin ekonomik ve şahsi hâlini gözeterek takdir ettiği bir gün karşılığı tutarla çarpar. Kanunun güncel metninde bir gün karşılığı en az yüz, en fazla beşyüz Türk lirasıdır (m. 52/2). Kararda gün sayısı ile günlük tutar ayrı ayrı gösterilir (m. 52/3); bu ayrım infazda önem taşır, çünkü ödenmeyen ceza tutar üzerinden değil gün üzerinden hapse çevrilir.
Hâkim, hükmü kurarken ödeme kolaylığı da tanıyabilir. TCK m. 52/4 mahkemeye, kesinleşmeden itibaren bir yılı geçmeyen bir mehil vermek ya da cezayı taksitlendirmek yetkisi verir; taksit süresi iki yılı geçemez ve taksit sayısı dörtten az olamaz. Aynı fıkra kararda iki uyarının yazılmasını ister: taksitlerden biri zamanında ödenmezse kalanın tamamı tahsil edilir ve ödenmeyen adli para cezası hapse çevrilir. Yani taksit, mahkemenin verdiği bir imkândır; bozulduğunda kanun onu geri alır.
Adli para cezasının ayrıca ertelenmesi mümkün değildir; erteleme yalnız hapis cezası içindir (TCK m. 51/1). Kısa süreli hapis cezasının TCK m. 50/1-a uyarınca adli para cezasına çevrilmesi hâlinde ise ortaya çıkan para cezası da bu yazıdaki infaz kurallarına tabidir; ancak m. 50/6 bu çevrilmiş cezaların yerine getirilmemesinde farklı bir yol öngörür: seçenek tedbirin gereklerine başlanmazsa infaz hâkimliği kısa süreli hapsin tamamen ya da kısmen infazına karar verir.
Kesinleşme, ilâmın savcılığa gelmesi ve otuz günlük ödeme emri
İnfaz, hükmün kesinleşmesiyle başlar. Adli para cezasını içeren ilâm Cumhuriyet Başsavcılığına verilir ve Cumhuriyet savcısı, hükümlüye cezayı otuz gün içinde ödemesi için 5275 m. 20/3'e göre bir ödeme emri tebliğ eder (5275 m. 106/2). Süre ödeme emrinin tebliğiyle başlar; kararın tefhim ya da tebliğ tarihiyle değil. Bu nedenle ödeme emrinin ne zaman ve hangi adrese tebliğ edildiği, ilk kontrol edilecek noktadır.
Ödeme, Devlet Hazinesine yapılır (m. 106/1). Ödeme emrinde yazılı hesap ve dosya numarası kullanılır; ödemenin infaz dosyasına işlenmesi için makbuzun savcılığa ulaşması gerekir. Hükümde taksit yoksa ve tamamı bir seferde ödenemiyorsa kanun bir ara yol açar: bir aylık süre içinde cezanın üçte birini ödeyen hükümlünün isteği üzerine, kalan kısmın birer ay arayla iki eşit taksitte ödenmesine izin verilir; ilk taksit süresinde ödenmezse ikinci taksit izni hükümsüz kalır (m. 106/6). Bu, mahkemenin TCK m. 52/4 ile verebileceği taksitten ayrı, infaz aşamasına özgü bir imkândır ve kanunun deyimiyle hükümlünün isteği üzerine işler; istenmeden verilmez.
Ödenmezse ne olur: hapse çevirme ve kamuya yararlı iş
Ödeme emrinde belirtilen süre içinde ceza ödenmezse Cumhuriyet savcısının kararıyla, ödenmeyen kısma karşılık gelen gün sayısı hapis cezasına çevrilir ve hükümlünün kamuya yararlı bir işte çalıştırılmasına karar verilir (5275 m. 106/3). Kanun çalışmanın karşılığını da kendisi belirler: hükümlünün iki saat çalışması bir gün sayılır; günlük çalışma süresi en az iki, en fazla sekiz saat olacak biçimde denetimli serbestlik müdürlüğünce belirlenir. Hükümlü, hakkında hazırlanan programa ve denetimli serbestlik görevlilerinin uyarı ve önerilerine uymazsa, çalıştığı günler hapisten düşülür ve kalan kısmın tamamı açık ceza infaz kurumunda yerine getirilir.
Hapse çevirme için mahkeme ilâmında ayrıca yazılı olması gerekmez; ilâmda bu ibare olmasa bile üçüncü fıkra Cumhuriyet Başsavcılığınca uygulanır (m. 106/5). Çocuklar hakkında hükmedilen adli para cezası ise hiçbir hâlde hapse çevrilemez; ödenmezse onbirinci fıkraya göre kamu alacağı olarak tahsil edilir (m. 106/4).
Çevrilen hapsin bir tavanı vardır: adli para cezası yerine çektirilen hapis üç yılı, birden fazla hükümle verilmiş para cezalarında toplam beş yılı geçemez (m. 106/7). Hapis ya da çalışma cezayı tamamıyla karşılamazsa kalan para cezası için ilâm mahallin en büyük mal memuruna verilir ve kalan tutar 6183 sayılı Kanun'a göre tahsil edilir (m. 106/11).
Ödeyince ne olur: hapisten çıkma ve çalışmanın sona ermesi
Çevirme kararı verilmiş olsa bile kapı kapanmaz. Hükümlü, hapis yattığı veya kamuya yararlı işte çalıştığı günlerin dışındaki günlere karşılık gelen parayı öderse hapisten çıkarılır ya da çalıştırma sona erer (5275 m. 106/8). Hesap gün üzerinden yapılır: toplam gün sayısından yatılan ve çalışılan günler düşülür, kalan günlerin karşılığı mahkemenin belirlediği günlük tutarla çarpılır. Bu yüzden kararda yazılı gün sayısı ve günlük tutar infaz aşamasında yeniden önem kazanır.
Buna karşılık çevrilmiş hapis, olağan hapis cezasının imkânlarını taşımaz. Adli para cezasından çevrilen hapsin infazı ertelenemez ve bu infazda koşullu salıverilme hükümleri uygulanmaz (m. 106/9); 5275 m. 16'daki hastalık nedeniyle erteleme hükümleri saklıdır. Denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz yolu da kapalıdır: 5275 m. 105/A/4 adli para cezasının ödenmemesi nedeniyle cezası hapse çevrilen hükümlülerin bu infaz usulünden yararlanamayacağını açıkça söyler. Hapse çevrilmiş olmasına rağmen hak yoksunlukları bakımından esas alınan yine adli para cezasıdır (m. 106/9); bu, adli sicil ve seçilme gibi sonuçlar için hapis hükmüne özgü ağır yoksunlukların devreye girmediği anlamına gelir.
Karşılıksız çek cezası: kamuya yararlı iş aşaması yok
Kanun bir yaptırım türünü bu düzenin dışında tutar. Çek Kanunu'nun 5941 s. Kanun m. 5/1'de tanımladığı karşılıksız çek suçu için verilen adli para cezaları ödenmediğinde, 5275 m. 106/3'teki kamuya yararlı işte çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapis cezasına çevrilir (5941 m. 5/11). Yani çek cezasında ara aşama yoktur; ödeme emrinin süresi geçince savcının kararıyla hapis başlar. Buna karşılık aynı Kanun'un m. 6'sı, çek bedelini ticari işlerde temerrüt faiziyle birlikte tamamen ödeyen kişi hakkında davanın düşmesine ya da kesinleşmiş hükmün bütün sonuçlarıyla ortadan kaldırılmasına karar verilmesini öngörür; şikâyetten vazgeçme de aynı sonucu doğurur. Çek dosyasında bu nedenle asıl soru para cezasının taksidi değil, çek bedelinin alacaklıya ödenmesidir; karşılıksız çek yazısında ayrıntısı vardır.
Üç yol: süresinde ödeme, taksit, ödememe
Kesinleşen adli para cezasında hükümlünün önünde üç yol vardır ve her birinin kim tarafından, hangi sürede ve hangi sonuçla işletildiği kanunda yazılıdır. Aşağıdaki tablo 5275 m. 106 ile TCK m. 52'yi yan yana koyar.
| Ölçüt | Süresinde ödeme5275 m. 106/2 | TaksitTCK m. 52/4 · 5275 m. 106/6 | Ödememe5275 m. 106/3-9 |
|---|---|---|---|
| Ne zaman, kim karar verir | Ne zaman, kim karar verirÖdeme emrinin tebliğinden itibaren otuz gün (5275 m. 106/2); hükümlü kendisi öder. | Ne zaman, kim karar verirHükümde: mahkeme, bir yılı geçmeyen mehil ya da en az dört taksit, en çok iki yıl (TCK m. 52/4). İnfazda: bir ay içinde üçte biri ödenince hükümlünün isteğiyle savcılık (m. 106/6). | Ne zaman, kim karar verirSüre dolunca Cumhuriyet savcısının kararıyla ödenmeyen gün sayısı hapse çevrilir ve kamuya yararlı iş kararı verilir (m. 106/3); ilâmda yazmasa da uygulanır (m. 106/5). |
| Ne kadar, nasıl | Ne kadar, nasılGün sayısı × günlük tutar; tamamı Devlet Hazinesine (m. 106/1, TCK m. 52/1). | Ne kadar, nasılİnfaz taksidinde: kalan kısım birer ay arayla iki eşit taksit; ilk taksit gecikirse ikinci izin düşer (m. 106/6). Mahkeme taksidinde bir taksit gecikince kalanın tamamı istenir (TCK m. 52/4). | Ne kadar, nasılİki saat çalışma = bir gün; günde en az iki, en çok sekiz saat, denetimli serbestlik müdürlüğü belirler (m. 106/3). Hapis tavanı üç yıl, birden çok hükümde beş yıl (m. 106/7). |
| Ne olur | Ne olurDosya kapanır; hapse çevirme gündeme gelmez. | Ne olurTaksitler süresinde ödendikçe infaz sürer; bozulursa ödenmeyen kısım hapse çevrilir (m. 106/3). | Ne olurPrograma uymayan hükümlünün kalan cezası açık ceza infaz kurumunda çektirilir (m. 106/3); erteleme ve koşullu salıverilme yok (m. 106/9), denetimli serbestlikle infaz yok (m. 105/A/4). |
| Geri dönüş | Geri dönüşGerekmez. | Geri dönüşKalan tutar ödenince infaz biter; kalan borç varsa 6183 sayılı Kanun'a göre tahsil (m. 106/11). | Geri dönüşYatılan ve çalışılan günler dışındaki günlerin karşılığı ödenince hükümlü serbest bırakılır (m. 106/8). Çek cezasında kamuya yararlı iş aşaması yok, doğrudan hapis (5941 m. 5/11). |
Ödeme emri gelince ne yapmalı
Ödeme emri, süresi kısa ve sonucu ağır bir belgedir. Sıra şöyle işler: önce tebliğ tarihini ve ilâmdaki gün sayısı ile günlük tutarı doğrulayın; hesap hatası varsa infaz aşamasında düzeltilmesi istenir. Otuz gün içinde tamamı ödenemiyorsa, bir aylık süre dolmadan üçte birini ödeyip iki taksit talebini yazılı olarak savcılığa iletin (5275 m. 106/6); talep edilmeden taksit verilmez. Hükümde mahkemenin verdiği bir taksit varsa (TCK m. 52/4) taksit tarihlerini kaçırmamak asıl kuraldır, çünkü tek gecikme kalanın tamamını muaccel kılar.
Çevirme kararı verildiyse iki seçenek kalır: kamuya yararlı iş programına eksiksiz uymak (m. 106/3) ya da kalan günlerin karşılığını ödeyip infazı bitirmek (m. 106/8). Programa uyumsuzluk açık cezaevine gidişle sonuçlandığından, çalışma günlerinin ve saatlerinin denetimli serbestlik müdürlüğüyle yazılı olarak netleştirilmesi gerekir. İnfaz işlemlerine ilişkin uyuşmazlıklarda başvurulacak merci infaz hâkimliğidir; ödeme emrinin usulsüz tebliği, gün hesabının yanlışlığı ya da taksit talebinin gerekçesiz reddi bu yolla ileri sürülür.
Sık sorulan sorular
Adli para cezasını taksitle ödeyebilir miyim?
İki ayrı yol vardır. Mahkeme hükümde TCK m. 52/4'e göre bir yılı geçmeyen mehil verebilir ya da en az dört taksit, en çok iki yıl olmak üzere taksitlendirebilir. Hükümde taksit yoksa, ödeme emrinin tebliğinden itibaren bir ay içinde cezanın üçte birini ödeyen hükümlünün isteği üzerine kalan kısım birer ay arayla iki eşit taksite bağlanır (5275 m. 106/6); ilk taksit gecikirse ikinci taksit izni düşer.
Adli para cezası ödenmezse doğrudan hapse mi girilir?
Hayır, önce kamuya yararlı iş aşaması vardır. Süresinde ödenmeyen cezanın karşılığı gün sayısı savcının kararıyla hapse çevrilir ve hükümlünün kamuya yararlı bir işte çalıştırılmasına karar verilir; iki saat çalışma bir gün sayılır (5275 m. 106/3). Programa uymayan hükümlünün kalan cezası açık cezaevinde çektirilir. Tek istisna karşılıksız çek cezasıdır: 5941 m. 5/11 uyarınca bu ceza çalıştırma kararı verilmeksizin doğrudan hapse çevrilir.
Hapse çevrilen adli para cezası en fazla kaç yıl olabilir?
Adli para cezası yerine çektirilen hapis üç yılı, birden fazla hükümle verilmiş para cezalarında toplam beş yılı geçemez (5275 m. 106/7). Hapis ya da çalışma cezayı tamamen karşılamazsa kalan tutar için ilâm mal memuruna verilir ve 6183 sayılı Kanun'a göre tahsil edilir (m. 106/11).
Hapse çevrildikten sonra ödeme yaparsam çıkabilir miyim?
Evet. Hükümlü, hapis yattığı veya kamuya yararlı işte çalıştığı günler dışındaki günlere karşılık gelen parayı öderse hapisten çıkarılır ya da çalıştırma sona erer (5275 m. 106/8). Hesap gün üzerinden yapılır; kararda yazılı günlük tutar esas alınır.
Çevrilen hapis ertelenebilir mi, koşullu salıverilme uygulanır mı?
Hayır. Adli para cezasından çevrilen hapsin infazı ertelenemez ve koşullu salıverilme hükümleri uygulanmaz (5275 m. 106/9); m. 16'daki hastalık nedeniyle erteleme saklıdır. Denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz da kapalıdır (m. 105/A/4). Buna karşılık hak yoksunlukları bakımından esas alınan yine adli para cezasıdır.