Kişiyi Hürriyetinden Yoksun Kılma

Suçun tanımı ve kanuni dayanağı

Kanun, kişinin hareket etme özgürlüğünü korur. Suçun maddi unsuru iki biçimde gerçekleşir: kişinin bir yere gitmesinin engellenmesi ya da bir yerde kalmaya zorlanması. Kapalı bir mekân şart değildir; kişinin arabadan inememesi, telefonunun alınarak yardım isteyememesi ya da yolunun kesilerek ayrılmasının engellenmesi de bu kapsamda değerlendirilebilir.

Fiilin hukuka aykırı olması gerekir. Kanunun yetki verdiği hâllerde yapılan yakalama ve gözaltı, koşulları taşıdığı sürece bu suçu oluşturmaz. Buna karşılık kamu görevlisinin, kanunun aradığı koşullar bulunmadan bir kişiyi tutması hem bu suçu oluşturabilir hem de m. 109/3'teki artırım nedenlerini gündeme getirir.

Suç, hukuka aykırı durum devam ettiği sürece işlenmeye devam eden kesintisiz bir suç olarak kabul edilir. Bunun pratik sonuçları vardır: zamanaşımı, kesintinin gerçekleştiği günden itibaren işlemeye başlar; yetkili mahkeme de kesintinin gerçekleştiği yere göre belirlenir.

Bu suçun işlenmesi sonucunda yararına haksız menfaat sağlanan tüzel kişiler hakkında, bunlara özgü güvenlik tedbirlerine hükmolunur TCK m. 111.

Ceza ve nitelikli hâller

Kanun cezayı katmanlı bir yapıyla belirler:

• Temel hâl TCK m. 109/1: bir yıldan beş yıla kadar hapis.
• Cebir, tehdit veya hile TCK m. 109/2: fiili işlemek için veya işlediği sırada bu araçlar kullanılmışsa iki yıldan yedi yıla kadar hapis. Hile burada önemlidir: kişiyi kandırarak bir araca bindirmek de bu fıkraya girebilir.
• Bir kat artırım TCK m. 109/3: suçun silahla; birden fazla kişi tarafından birlikte; kişinin yerine getirdiği kamu görevi nedeniyle; kamu görevinin sağladığı nüfuz kötüye kullanılmak suretiyle; üstsoy, altsoy veya eşe ya da boşandığı eşe karşı; çocuğa ya da beden veya ruh bakımından kendini savunamayacak durumda bulunan kişiye karşı işlenmesi hâlinde yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza bir kat artırılır.
• Ekonomik kayıp TCK m. 109/4: suçun mağdurun ekonomik bakımdan önemli bir kaybına neden olması hâlinde ayrıca bin güne kadar adlî para cezasına hükmolunur.
• Cinsel amaç TCK m. 109/5: suç cinsel amaçla işlenmişse yukarıdaki fıkralara göre verilecek cezalar yarı oranında artırılır.
• Yaralama ile birleşme TCK m. 109/6: suçun işlenmesi amacıyla veya sırasında kasten yaralamanın neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâlleri gerçekleşirse ayrıca kasten yaralama hükümleri uygulanır.

Bu katmanların birleşmesi, dosyayı bambaşka bir yere taşır. Cebir veya tehdit iddiasının üzerine bir de m. 109/3'teki artırım nedenlerinden biri eklendiğinde ceza aralığının üst sınırı on yılı aşar ve dosya ağır ceza mahkemesine gider. Bu nedenle iddianamede hangi fıkraların birlikte istendiği, savunmanın ilk okuyacağı satırdır.

Zamanaşımı: süre hangi günden başlar

Dava zamanaşımı, suçun kanundaki cezasının üst sınırına göre belirlenir; dosyadaki delillere göre daha ağır cezayı gerektiren nitelikli hâller de hesaba katılır TCK m. 66/3 TCK m. 66/4. Bu suç için tablo şöyledir:

• Yalnız temel hâl TCK m. 109/1: üst sınır beş yıl olduğu için zamanaşımı sekiz yıldır TCK m. 66/1-e.
• Cebir, tehdit veya hile ya da m. 109/3'teki bir artırım nedeni: üst sınır yedi, on ya da on dört yıla çıkar; hepsi beş yıldan fazla ve yirmi yıldan az olduğu için zamanaşımı on beş yıldır TCK m. 66/1-d. Başka artırım nedenleri eklendiğinde süre, birleşik cezanın üst sınırına göre yeniden hesaplanır.

Süre, olayın başladığı gün değil, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği, yani hürriyetten yoksunluk hâlinin sona erdiği gün işlemeye başlar TCK m. 66/6. Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmuş, on beş yaşını doldurmamış olanlar için bu sürelerin yarısı; on beş yaşını doldurmuş, on sekiz yaşını doldurmamış olanlar için üçte ikisi uygulanır TCK m. 66/2. Şüpheli veya sanığın savcı huzurunda ifadesinin alınması ya da sorguya çekilmesi, tutuklama kararı, iddianame ve mahkûmiyet kararı zamanaşımını keser; kesilme hâlinde süre kanundaki sürenin en fazla yarısı kadar uzar, yani sekiz yıl en çok on iki yıla, on beş yıl en çok yirmi iki yıl altı aya çıkabilir TCK m. 67/2 TCK m. 67/4.

Uygulamada en sık karşılaşılan durumlar

İstanbul'da bu dosyalar nerede görülür

Görevli mahkeme, iddianamede hangi fıkraların birlikte uygulanmasının istendiğine göre belirlenir. 5235 sayılı Kanun m. 12'ye göre ağır ceza mahkemesi, kanunların ayrıca görevli kıldığı hâller dışında, on yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlara bakar. Bu ölçüt uygulandığında tablo şöyledir:

• Nitelikli hâl iddiası bulunmayan dosyalar, yani yalnızca m. 109/1 veya m. 109/2 kapsamındaki iddialar, kural olarak asliye ceza mahkemesinde görülür.
• Cebir, tehdit veya hile iddiasının üzerine m. 109/3'teki artırım nedenlerinden biri eklendiğinde ceza aralığının üst sınırı on yılı aştığı için dosya ağır ceza mahkemesine gider. Cinsel amaç iddiası da aynı sonucu doğurabilir.

Şüpheli on sekiz yaşından küçükse dosya çocuk mahkemesinde, ağır ceza mahkemesinin görev alanına giren bir suç söz konusuysa çocuk ağır ceza mahkemesinde görülür 5395 s. K. m. 26. Çocuk ağır ceza mahkemeleri her adliyede kurulmaz; bölgelerin coğrafi durumu ve iş yoğunluğu gözetilerek belirlenen yerlerde kurulur 5395 s. K. m. 25/2. Bu nedenle çocuk bir şüphelinin dosyası, olayın geçtiği ilçenin bağlı olduğu adliyede değil, o yargı çevresi için belirlenmiş mahkemede görülebilir.

İstanbul'da ağır ceza mahkemesi bulunan adlî yargı çevreleri ayrıdır: İstanbul (Çağlayan), İstanbul Anadolu (Kartal), Bakırköy, Büyükçekmece, Silivri ve Gaziosmanpaşa. Hangisinin yetkili olduğu, sanığın ya da mağdurun oturduğu yere göre değil, yetki kurallarına göre belirlenir.

Burada bu suça özgü, çok işe yarayan bir kural devreye girer. CMK m. 12/1 kural olarak suçun işlendiği yer mahkemesini yetkili kılar; ancak aynı maddenin ikinci fıkrası kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği yer mahkemesinin yetkili olduğunu düzenler. Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma kesintisiz bir suç olarak kabul edildiğinden, dosya çoğu zaman fiilin başladığı yerde değil, sona erdiği yerde görülür.

İstanbul coğrafyasında bunun sonucu somuttur. Mağdurun Şişli'de bir araca bindirilip Sancaktepe'de serbest bırakıldığı bir olayda, olay Avrupa yakasında başlamış olsa bile yetki tartışması Anadolu yakasına kayar ve dosya Kartal'daki İstanbul Anadolu Adliyesi'nde yürüyebilir. Aynı şekilde, Bakırköy'den başlayıp Silivri yönünde devam eden bir olayda Büyükçekmece ya da Silivri yetkili hâle gelebilir. Şehir içinde bir uçtan diğerine geçen olaylarda hangi adliyenin yetkili olduğu, savunmanın ilk günlerde netleştirmesi gereken bir konudur; yanlış yerde yapılan başvurular zaman kaybettirir.

Son bir pratik not: gözaltı işlemi, dosyanın yürüdüğü başsavcılığın bulunduğu adliyede tamamlanır ve tutuklama talebi aynı binadaki nöbetçi sulh ceza hâkimliğine sunulur. Yakınınız gözaltındaysa, hangi adliyeye sevk edileceğini erken öğrenmek, müdafinin sevk öncesinde dosyayı görmesi için gereken zamanı kazandırır.